منصور امين زاده
واكاوي يك پديده اجتماعي

واكاوي يك پديده اجتماعي
ايمني پايدار نهادينه مي شود اگر ........
منصور امين زاده

ايمني پايدار درجهان امروز به مسئله اجتماعي جوامع به ويژه جوامع توسعه يافته و در حال توسعه تبديل شده است وپيش بيني مي شود تا سال 2020 ميلادي به مهم ترين چالش تاثيرگذار بر مرگ و مير شهروندان تبديل شود.
با اين وصف بايد به اين مسئله با يك رويكرد اجتماعي نگريست و روش هاي درماني را با الهام از دانش مردم شناسي آن جامعه اتخاذ كرد زيرا مشكلات ايمني حمل و نقل بيشتر از آنكه يك مسئله فني باشد يك مسئله اجتماعي است بنابر اين مي توان با واكاوي پديده اجتماعي تصادفات روش هاي اصلاحي را در ميان مسايل اجتماعي جستجو كرد.
حمل و نقل داراي شقوق مختلفي همچون ريلي ، جاده اي ، هوايي و دريايي است كه هدف اين مقاله بررسي مسايل و مشكلات حمل و نقل جاده اي است زيرا اين بخش از سويي بيش از 90 درصدحمل و نقل كالا ومسافر كشور را بر عهده دارد و از سوي ديگر قربانيان حوادث رانندگي نسبت به ساير شقوق از فراواني بيشتري برخوردار است به همين دليل افزايش ايمني در اين بخش از اهميت بسزايي برخوردار بوده واز نيازهاي اساسي جامعه در برهه فعلي است .
1- متولي عامل انساني عبور و مرور در راه هاي زميني كيست ؟
از مرگ درويش خان اولين قرباني حوادث رانندگي در ايران قريب يكصد سال مي گذرد اما تا 15 سال پيش كمتر سخن و ايده اي در خصوص حوادث رانندگي و آثار زيانبار آن درجامعه مطرح بود و اين در حالي بود كه هيچ ارگاني توليت ايمني حمل و نقل جاده اي را بر عهده نداشت اما طي 10 يا 15 سال گذشته ايمني و تصادفات رانندگي تبديل به مسئله روز جامعه شد اما هنوز هم ايمني حمل و نقل متولي ندارد.
شايد تا اواسط دهه 70 شمسي تصادفات رانندگي در كشور جزو مسايل مهم اجتماعي نبود و آمار تلفات ناشي از آن جزو آمارهاي محرمانه بود و بالطبع جامعه نيز از روي كم اطلاعي هيچ نگراني بابت افزايش روزافزون حوادث رانندگي نداشت اما طي سال هاي اخير تصادفات سرلوحه موضوعات اجتماعي قرار گرفته و هر شخص ، دستگاه و نهادي در اين خصوص اظهار نظر كرده و نسخه شفابخش تجويز مي كند يا با واردات پروژه هاي خارجي سعي در بهبود امور دارند فارغ از اينكه اين بخش هنوز متولي مشخصي ندارد .
از سوي ديگر يك روش ناصواب منسوخ شده در جامعه رواج دارد كه در زمان موفقيت ها سينه سپر كرده و همه موفقيت را به حساب خود مصادره مي كنند و در زمان اختلال و ناكامي پشت يكديگر پنهان شده و مسببان ناكامي را نشان ميدهند و گناه را به گردن ديگري مي اندازند كه اين روش ها در بخش هايي كه متولي مشخصي ندارد نمود بيشتري دارد.
عوامل موثر بر تصادفات همانگونه كه صاحب نظران اذعان دارند 3 عامل انسان ، وسيله و راه هستند و گاهي با اكراه عامل جوي را نيز يا آن مي افزايند كه در اين ميان بيشترين عامل نيز با حدود 75 درصد متعلق به انسان است اما از آنجايي كه اين بخش فاقد متولي مشخص است هر اقدامي در جهت بهبود از منظر پر ليوان ديده مي شود براي بيان منظور خود به مثالي اكتفا مي كنم . اگر ناظم مدرسه متولي نظم در مدرسه باشد هرگونه بي نظمي به حساب ناظم گذاشته مي شود و نيمه خالي ليوان پيدا است اما اگر مسئول انتظام بخش نظارت كننده ترافيك نتواند وظيفه خود را به درستي انجام دهد به دليل اينكه توليت اين بخش صراحتا بر عهده بخش نظارتي قرار نگرفته در برابر آن مسئول نيز نيست و اقدامات آنها از منظر نيمه پر ليوان ديده مي شود واز خدمات آنها تجليل ميشود اما اگر اين فعاليت ها جزو وظيفه اش باشد وضع متفاوت است اما به دليل وجود متولي ايمني راهها همواره ايمني اين بخش از منظر نيمه خالي ديده مي شود و هر كم كاري نمايان شده و جامعه به سرعت روي آن عكس العمل نشان مي دهد.
نكته قابل توجه اينكه علوم انساني و مسايل اجتماعي امري نسبي است ارقام مربوط به نقش هر عامل در بروز تصادفات نيز مورد توافق همگان نيست و برخي عوامل جانبي و تعصبات سازماني بر آمار و ارقام تاثير مي گذارد ليكن نقش اصلي انسان در بروز حوادث غيرقابل كتمان است .
عامل انساني به دليل اشتباهات غير ارادي و تخلفات ارادي نقش تعيين كننده اي در شكل گيري حوادث رانندگي دارد اما از آنجايي كه انسان يك موجود عاقل با توانايي هاي يادگيري است با درك خطر روش جلوگيري از خطر را ياد مي گيرد اما چرا تاكنون با درك خظرات ناشي از تخلفات رانندگي و مخاطره انگيز بودن آثار زيانبار سرعت ، سبقت و رانندگي خطرناك ، راه هاي برون رفت از اين مشكل باور نشده است .
آموزش مي تواند ايمني پايدار را نهادينه كند.انسان همواره با دريافت آموزش مي تواند روش هاي مناسب تري را براي زندگي فردي و اجتماعي خود برگزيند اما تا زماني كه به باور واقعي نسبت به لزوم تغييرات و پديده هاي اجتماعي نرسد هرگز آن توصيه ها و آموزش ها را نمي پذيرد و بالطبع بكار نمي بندد بنابراين به نظر مي رسد جامعه ما هنوز به باور واقعي وجود مخاطرات فراوان ناشي از ارتكاب به تخلفات رانندگي نرسيده و تا زماني كه جامعه به اين باور قلبي و باور واقعي نرسد از تخلفات خطرآفرين خوداري نمي كند و از انجام آنها ابايي ندارد پس بايد در كنار آموزش به دنبال راهكارهاي بازدارنده نيز باشيم .
مكانيزم تنبيه و تشويق و نقش آن در نهادينه شدن ايمني در حال حاضر مهم ترين عامل بازدارنده تخلفات رانندگي جريمه وسيله نقليه است كه به نظر مي رسد كاركرد خود را از دست داده است زيرا راننده متخلف مي تواند با وسيله ديگري رانندگي كند او كه مسبب اصلي تخلف است مجازات نمي شود و با توجه به اينكه مبلغ جريمه هاي رانندگي رقم قابل توجهي نسبت به تورم اقتصادي نيست پس بايد به دنبال يافتن راهكارهاي تنبيهي سختگيرانه تري بود اختصاص نمره منفي ، ابطال گواهينامه و محروميت از رانندگي ازجمله تنبيهات سختگيرانه است .
از آنجايي كه تخلفات سرعت و سبقت و حركت هاي خطرناك جان و مال مردم را تهديد مي كند بايد
تدوين و اجراي مقررات و اعمال قانون و تنبيهات مربوطه بدون اغماض صورت گيرد كه تجربيات حاصله گواه اين ادعا است مثلا قانون اجباري شدن كمربند ايمني در حالي كه قبلا كمربند ايمني
را يك وسيله لوكس يا اضافه مي دانستند اما با سختگيري ها و اطلاع رساني گسترده به نتيجه رسيد و امروز بيشتر افراد ازكمربند ايمني استفاده مي كنند.

2- نقش راه در بروز تصادفات رانندگي

يكي ديگر از عوامل موثر بر تصادفات رانندگي عامل راه است . بدون شك بدون تحقق ايمني راه ايمني حمل و نقل محقق نمي شود.
همواره راه ها بر اساس توجيهات زمان ساخت طراحي و ساخته مي شود منتهي هميشه رعايت استانداردها مورد توجه مسئولا امر بوده است . مثلا در گذشته هاي دور و متناسب با نياز زمان عمدتا براي اتصال شهرها به يكديگر احداث مي شد اما با افزايش تردد و تعداد ناوگان جاده اي نگرش ساخت راه تغيير كرد و رويكرد راهسازي به سوي احداث راه هاي ايمن كه بتواند مسير را كوتاه تر كند سوق داده شد و اغلب راه ها دور از شهرها احداث ميشود.
خوشبختانه در زمينه ايمني راه برخلاف عامل انساني متولي مشخصي وجود دارد و در صورت كم كاري يا نقصان مورد بازخواست قرار مي گيرد و هميشه نيمه خالي ليوان پيدا است به همين جهت سعي مي كنند راه ها را مطابق استانداردهاي موجود احداث كنند اما دراين راستا با نقايصي همچون كمبود اعتبارات ، نبود نظارت كافي در زمان اجرا و نبود تجهيزات مدرن و كارآمد راهسازي و راهداري مواجه مي شويم .
رشد راهسازي در كشور در مقايسه با رشد ناوگان جاده اي بسيار اندك است زيرا راهسازي پر هزينه بوده و اعتبارات آن دولتي است اما خودروسازي پردرآمد با جذابيت هاي خاص است بنابراين راه هاي موجود و حتي در دست ساخت قادر به پذيرش اين همه ناوگان جاده اي نيست و راهبندان هاي طولاني وتكميل ظرفيت راه ها گواه اين مدعا است از سوي ديگر گران بودن پروژه هاي راهسازي و كمبود اعتبارات اين وضعيت را رقم زد كه بايد مشكلات هندسي راه هاي قديمي كه در زمان ساخت با تعريف راه فرعي ساخته شد و امروز معادل تردد بزرگراه ترافيك در آن جريان دارد كه ايمني آرام و ايمن را مختل مي كند كه به نظر ميرسد براي رسيدن به نقطه سربه سر ظرفيت راه ها متناسب با ناوگان نيازمند اعتبارات چندين برابري است كه با توجه به محدوديت هاي اعتباري كشور اين امر غيرممكن است پس بايد به دنبال راهكارهاي ارزان قيمت اما كارآمد بود تا راه ها به گونه اي بهسازي شود تا اگر راننده دچار اشتباه شد راه بتواند بخشي از خطرات را كاهش دهد.

اصلاح نقاط حادثه خيز

يكي از روشهاي موثر بر ايمني راه ها اصلاح نقاط حادثه خيز و اصلاح تقاطع ها است كه در سالهاي جاري اجرامي شود اما از آنجايي كه بسياري از راه هاي قديمي بر اساس تعريف راه هاي درجه 2 و فرعي ساخته شده اند اصلاح چند نقطه نمي تواند تاثير زيادي در بهسازي آن محور داشته باشدزيرا دراينگونه راه ها به جاي اصلاح نقطه حادثه خيز نيازمند اصلاح محور است ضمن اينكه نبود راه هاي جايگزين و موازي در برخي مسيرهاي پر تردد وضعيت ايمني اين مسيرها را دچار اختلال جدي كرده است.
اصلاح و ساماندهي علايم يكي ديگر از روش هاي موثر بر ايمن سازي راه ها ،اصلاح و ساماندهي علايم و تجهيزات راه ها است.علايم راه ها اعم از علايم عمودي يا افقي در هدايت راننده در راه ها نقش مهمي دارد و بايد مطابق استاندارد هاي آيين نامه علايم نصب شوند اما مشاهده مي شود در ايران سليقه ها بيشتر از هر آيين نامه اي درطراحي، جانمايي و نصب علايم نقش دارند و بسياري از علايم نصب شده در يك استان در استانهاي ديگر مشاهده نمي شود ضمن اينكه همان اندازه كه نبود علايم مشكل آفرين است تراكم بيش از حد متعارف نيز مشكل آفرين است كه بايد مطابق آيين نامه علايم جانمايي و نصب شوند و علايم غير متعارف نيز جمع آوري شوند. از آنجايي كه رانندگان به علايم افقي مانند خط كشي توجه خاصي دارند اصلاح اين علايم بسيار ضروري است در حال حاضر اشكالاتي چون عدم رعايت سهم عبوري راه هاي دوخطه رفت و برگشت ،مغايرت خط كشي برخي نقاط با علايم عمودي و عدم اجراي سريع خط كشي پس از روكش آسفات، رانندگان را دچار مشكل مي كند كه بايد اصلاح شوند.

تجاوز به حريم راه ها و آثار زيانبار آن

متاسفانه تجاوز به حريم راه ها در كشور امري طبيعي به نظر مي رسد كه پيامدهاي ناخوشايندي دارد .شايد تاسالهاي پيش تجاوز به حريم در ساخت و ساز هاي غيرقانوني خلاصه مي شد كه امكان رويارويي و تخريب آنها امكانپذير بود اما با اصلاح قانون ايمني راه ها و راه آهن و افزايش حريم راه ها تا يكصد متر پس از حريم مصوب راه ها به جاي رفع مشكل خود زمينه تجاوز به حريم را فراهم كرد و اكنون تجاوز به حريم مانند عبور تاسيسات عمومي سازمان هاي ذي ربط از داخل حريم فراگير شده است كه امكان جلوگيري يا تخريب اينگونه مستحدثات نيز وجود ندارد .بنابراين انواع تجاوزها به حريم راه عواقب بعدي را به همراه دارد ضمن اينكه براي تعريض اينگونه راه ها در آينده با مشكل مواجه خواهيم شد.اين امر نگهداري راهها را افزايش داده و ايمني عبور و مرور را به خطر مي اندازد.

3- نقش وسيله نقليه در ايمني عبور و مرور
وسيله نقليه نقش 10 تا 15 درصدي دربروز تصادفات را برعهده دارد كه بيشتر به دليل غير ايمن بودن وسيله و فقدان تجهيزات ايمني مانند كيسه هوا ،ترمز ABS و سيستم فرمان و تعليق و غيره بروز مي كند . اين بخش هم مانند نقش عامل انساني متولي مشخصي ندارد . خودرو سازي در ايران تبديل به صنعت پردرآمدي شده است كه حمايت هاي زيادي مانند انحصار قيمت گذاري و محدوديت هاي واردات را پشت سر خود دارداما ارائه برخي خدمات ايمني را در ازاي دريافت هزينه هاي گزاف تقبل ميكند در حالي كه نصب اين تجهيزات در دنيا امري عادي بوده و جزو امكانات لازم وسيله است در ايران كمتر ارايه مي شود دراين ميان مردم نيز به دليل گراني تجهيزات مذكور به ناچار قيد همه اين تجهيزات را زده و فقط به داشتن يك وسيله شخصي بسنده مي كنند كه نتيجه آن هم شدت جراحات سر و سينه سرنشينان خودروها در هنگام تصادف است بنابراين نصب تجهيزات ايمني براي حفاظت از جان انسان ها و بديهي ترين امكانات وسيله نقليه است كه به نظر مي رسد قيمت جان انسان ها براي ما تعريف نشده است وگر نه انسان دانسته به استقبال مرگ نمي رود مگر از روي ناچاري.

استفاده از ناوگان عمومي راهكار مناسبي است
فرهنگ استفاده از وسيله نقليه شخصي در ايران نيازمند اصلاح اساسي است . عادت كرده ايم براي كارهاي پيش پاافتاده و مسيرهاي كوتاه از وسيله استفاده كنيم و دليل هم داريم وسيله را براي آسايش
خود خريده ام بنابراين به خود اجازه مي دهيم هرگونه كه دلمان خواست از وسيله استفاده كنيم . اين روش به همراه ناكارآمدي ناوگان عمومي و همچنين نبود تعريف مشخص از خدمات ناوگان عمومي بهره گيري از ناوگان عمومي را كاهش داده است.
استفاده از آزادراه ها و بزرگراه ها و مناظر طبيعي كنار جاده در دنيا هزينه دارد اما در كشور ما اين هزينه ها يا تعريف نشده يا بسيار ناچيز است كه همه اين موارد به ترويج استفاده از وسيله شخصي كمك مي كند.

4 - بهترين روش ، جذب سرمايه گذاري ،بهسازي ،نظارت و كنترل عوامل تاثير گذار است
به رغم ارزشمند بودن خدمات همه بخش هاي مرتبط با حمل و نقل اعم از وسيله ، نظارت ،امداد ، بيمه و غيره وجود آن ها به نوعي به بستر حمل و نقل يعني راه وابسته است و بدون وجود راه امكان حيات هيچ يك از اين عوامل وجود ندارد بنابراين بايد اين نهادها به نوعي وظيفه خود را در قبال راه به انجام رسانند.
دراين راستا شركت هاي خودروسازي در كنار توليد و فروش خودرو وشركت ها و نهادهاي خدمات رسان مانند بيمه در كنار كسب درآمد هيچگونه هزينه اي در قبال راه نمي پردازندكه پيشنهاد مي شود متوليان امر از طريق مراجع ذي صلاح موضوع اختصاص بخشي از درآمدهاي ناشي از فروش خودرو و خدمات را به ساخت و نگهداري را ها پيگيري كنند كه اين امر در بلند مدت به نفع كل جامعه و شركت هاي توليدي و خدماتي نيز هست زيرا با ساخت راه جديد و همچنين تعريض و بهسازي راه ها استهلاك خودرو كاهش يافته ، حوادث كاهش مي يابد و با ساخت راه جديد ظرفيت راه افزايش يافته و به رونق بازار خودرو و صنايع وابسته كمك مي كند. نظارت مطلوب بر مراحل مختلف طراحي ، ساخت ، نگهداري و بهره برداري از راه بهترين روش براي بهبود وضعيت راه ها است و تا زماني كه نظارت سالم و كامل بر مراحل مختلف فوق حاكم نباشد
نمي توان انتظار ايمني مطلوب داشت.
نظارت و كنترل بر ترافيك جاده ها ، امدادرساني به موقع و مناسب به حادثه ديدگان ، اعمال تنبيهات سختگيرانه تر برتخلفات رانندگي و آموزش هاي فراگير و ارزان قيمت براي مردم مي تواند راهگشا باشد و از آنجايي كه كنترل تصادفات يك مسئله عام و ملي تلقي مي شود رسانه هاي قدرتمند مانند صدا و سيما بايد آموزش و اطلاع رساني رايگان را در دستور كار قرار دهد زيرا افزايش ايمني با جان و مال كل جامعه مرتبط است و نجات جان يك نفر بسيار ارزشمند است بنابراين همه نهادها براي دستيابي به ايمني پايدار دست در دست هم قرار دهند و بدون تعصبات سازماني براي ايمني پايدار و آينده اي بهتر تلاش كنند.