راضیه صادقی فر
مدیریت ایمنی باید در کشور جدی گرفته شود

در گفتگو با مدیر کل دفتر مطالعات فناوری و ایمنی وزارت راه و ترابری مطرح شد:
مدیریت ایمنی باید در کشور جدی گرفته شود

ایمنی راه یکی از مباحثی است که رعایت آن موجب برگرداندن سرمایه های کلان به کشور می شود. وجود ارتباط مستقیم میان ایمنی راه و توسعه اقتصادی کشور، یکی از بدیهی ترین مواردی است که کارشناسان بر آن اتفاق نظر دارند. رعایت موارد ایمنی در راه هاست که موجب می شود سرمایه های انسانی که همان نیروهای کار یک کشور به شمار می رود، از بین نرفته و سال ها خدمات خود را به کشورها ارائه دهند و همین ایمنی است که موجب می شود سرمایه گذاری های کلان در زمینه های مختلف در کشورها اتفاق بیفتد چرا که یکی از شاخصه های امنیت در یک کشور ایمنی موجود در راه ها و سیستم حمل و نقل موجود در آن کشور است. البته نباید فراموش کنیم که همین ایمنی است که گردشگران برای انتخاب مقصد سفر خود، کشوری را بر می گزینند یا آن را نادیده می شمارند. به هر حال، ایمنی و به خصوص ایمنی در راه ها، مبحث مهمی است که شاید آن طور که باید در کشور ما به آن توجه نشده باشد. شاهد این امر هم نبود متولی حقیقی برای این بخش است. سال هاست که در کشور، سازمان ها و وزارت خانه های مختلفی در بحث ایمنی راه مشغول به فعالیت بوده، تا جایی که بسیاری از این ارگان ها ، چون امداد و نجات سازمان جمعیت هلال احمر و اورژانس کشور یا پلیس راه تنها به صورت داوطلبانه در مباحث ایمنی راه مشغول به فعالیت هستند. با این حال، به سراغ "مهران قربانی" مدیر کل دفتر مطالعات فناوری و ایمنی و مسئول دبیرخانه کمیسیون ایمنی راه های کشور رفته و از چند و چون وضعیت ایمنی در کشور و به خصوص در جاده های کشور، اطلاعاتی کسب کردیم که در زیر می خوانید:

• لطف کنید در ابتدا تعریفی از ایمنی ارائه دهید و بگویید که اصلا ایمنی چیست؟
برای معرفی یک سیستم شاخصه هایی نیاز است که در همین راستا برای تعریف سیستم حمل و نقل هم انتظار می رود که سرعت، راحتی، کم هزینه بودن و معیار ایمنی موجود باشد تا بتوان یک تعریف از سیستم حمل و نقل کشور ارائه داد. از جمله معیارهایی است که از یک سیستم حمل و نقل انتظار می رود. یکی از معیارهای اصلی برای ارزیابی سیستم حمل و نقل یک کشور، ایمنی است. ایمنی امری مطلق نیست و بلکه نسبی است. ایمنی امری است که دائما در حال ارتقاست و هرگز نمی توان گفت که جاده ای به طور مطلق ایمن است و یا نیست. به همین دلیل سطح بندی های مختلفی در بحث ایمنی هم به وجود می آید و بر اساس ستاره ها یا درجه بندی های مختلف خدمات آن را تعریف می کنند که این امر متاسفانه در کشور ما هنوز به وجود نیامده است. ایمنی یکی از ویژگی های سیستم حمل و نقل ماست که در صورت ارتقا هر چه بیشتر آن، می توان کم ترین خسارات مادی و جانی را در آمد و شد شاهد بود.

• به ویژگی ها یا شاخص های ایمنی اشاره می کنید؟
در مقوله ایمنی جاده ای با دو مبحث رو به رو هستیم یکی ایمنی ترافیک یا آمد و شد و دیگری ایمنی راه. ایمنی آمد و شد یا ترافیک به رفتار انسان، وضعیت وسایل نقلیه، وضعیت راه و وضعیت قوانین و بازدارندگی این قوانین برمی گردد. در قالب تعامل این چهار جز است که وضعیت ایمنی یک سیستم به لحاظ سیستم آمد و شد شکل می گیرد و می توان شاهد آن بود که تصادف در کشور کم است یا نه. ایمنی راه یک مقوله چند وجهی است و نمی توان آن را به طور مطلق به یک چیز نسبت داد. در بررسی عوامل تصادفات، که اکثرا اعتقاد دارند سرعت بسیار موجب تصادف می شود، 5 عامل دیگر هم دخیل هستند. در تحقیقی در کشور انگلستان، حدود 45 عامل به غیر از سرعت در بروز تصادف دخالت داشته است. اما به صورت عوامل عمده طی تحقیقاتی که در کشور ایالات متحده انجام گرفته، حدود 5 عامل را در تصادفات دخیل دانسته اند. برخی از این عوامل به صورت یک عنصر تمام کننده عمل می کنند، اما اینکه چرا این عامل تمام کننده بوده، باز به یک سری از عوامل دیگر باز می گردد. پیچیده ترین این عوامل به رفتار انسان باز می گردد. 5 عامل است که رفتارهای انسان را شکل می دهد. یک اشتباهی که همواره در تصادفات رانندگی انجام می شود، این است که در تصادفات رانندگی همواره از تخلفات رانندگی سخن به میان می آید، اما دربسیاری از موارد خطاهای رانندگی است که موجب انجام تخلفات می شود.

• چه عواملی موجب بروز تخلفات رانندگی می شود؟
5 عامل است که در رانندگی مهم است. یکی توانایی های رانندگی و اطلاعات فردی راننده است، دیگر شرایط فیزیکی و ذهنی راننده در هنگام تصادف است، عامل دیگر، فاکتورهای جمعیت شناسی یا اجتماعی است. به هر حال، از یک جامعه به جامعه دیگر، یا از یک شهر به شهر دیگر در بحث جمعیتی تفاوت وجود دارد. در رده های مختلف سنی، جنس و ... تفاوت های زیادی وجود دارد. تفاوت در آموزش، شرایط شغلی ، قرارگیری در رده های مختلف اجتماعی یا شرایط زندگی و درآمد در رفتارهای انسانی تفاوت های زیادی را ایجاد می کند. حتی محیطی که فرد در آن قرار گرفته در رفتار انسان اثرگذار است. در این قالب نکته کلان تری است که به نرم های اجتماعی یا فرهنگی و رفتاری جامعه بر می گردد. همه این عوامل موجب می شود که رفتار انسان شکل بگیرد. به همین دلیل است که رفتار انسان برگرفته از 5 عامل کلی است که هر کدام از اینها به عوامل دیگری منتهی می شود. این موارد به ایمنی آمد و شد بر می گردد.
• چه شاخص هایی در ایمن بودن یک راه به لحاظ فیزیکی موثر است؟
باز هم باید بگوییم که 5 عامل برای ایمن بودن یک راه به لحاظ فیزیکی مدنظر قرار می گیرد. یکی ایجاد سطح هموار است، دوم خود معرف بودن راه است که این یعنی یک راه به لحاظ مبلمان و علائم رانندگی به گونه ای باشد که مسیر را به راننده بنمایاند. سوم بخشنده تمودن راه جهت کاهش تصادفات احتمالی، به هر حال انسان به دلیلی جایز الخطا بودن باید امتیازاتی را به او ارائه داد که در صورت خطاکردن، بعد از خطا شرایط فیزیکی راه به نحوی باشد که حداقل تصادفات را به راننده تحمیل کند از جمله این راه ها، تنظیم شیب راه، ایجاد گاردریل های اطراف جاده و ... همه و همه از جمله ایجاد شرایط ایمنی راه است. عامل دیگر، ایجاد توازن و هم نواختی در اجزای راه است. این مورد هم بر می گردد به اینکه اگر قرار است از مبدا به مقصدی حرکت کنید شرایط راه یکسان باشد. یکدفعه شرایط متفاوت نباشد. چرا که راننده از ذهنیتی که 10 تا 15 ثانیه قبل برای آن به و جود آمده است، پیروی می کند. لازمه پنجم ایمن بودن راه بر می گردد به مناسب بودن راه و عملکرد راه، در حقیقت زمانی که راهی آزادراه است، باید متناسب با آن هزینه کرده باشیم. قاعدتا سطح کیفی یک آزاده راه بیشتر از یک بزرگراه یا یک راه روستایی است. به هر حال، کسی که از یک راه روستایی عبور می کند، انتظار قوس های تند، شیب های تند یا درختان اطراف جاده را می توان داشت. پس متناسب با عنوان راه باید هزینه ها و شرایط لازم را ایجاد کرده باشیم. این هم یک اصل است.
• وضعیت ایمنی در راه های کشور ایران چگونه است؟
برای بررسی وضعیت ایمنی یک کشور، باید به تاریخچه تحولات حمل و نقل آن کشور نگاه کرد. متناسب با تحولات حمل و نقلی، تحولات ایمنی در کشور رخ می دهد. در همه کشورها، هم تحولات معمولا تا حدودی یکسان است. در بررسی وضعیت ایمنی هر کشور، به ازای هر 1000 وسیله نقلیه افراد به شمارش می آورند که در ایران این عدد 115 است. از صفر تا 100 کشورهایی هستند که در حال موتالیزه هستند، از 100 تا 300 را رشد انفجاری وسیله نقلیه گویند که یک دفعه همه محاسبات حمل و نقل در کشور به هم می ریزد. چرا که به دلیل توسعه اقتصادی و اجتماعی، یکدفعه همه مردم به سمت خرید خودرو می روند و این امر موجب می شود، که تمام محاسبات به هم می ریزد.
برای ارزیابی وضعیت ایمنی کشورها، شاید چاره ای نباشد که از سه شاخصی که موجود است استفاده کنیم. یکی کشته به صدهزار نفر جمعیت، کشته به ده هزار وسیله نقلیه و کشته به یک میلیون وسیله نقلیه کیلومتر طی شده است که در دست ترین آماری که وجود دارد، تلفات رانندگی به صد هزار نفر جمعیت عدد 31 است. یعنی از هر صد هزار نفر جمعیت ما 31 نفر در سال در حوادث رانندگی شهری و جاده ای کشته شدند. معمولا در تمام کشورهای دنیا این طور است که کشته برون شهری به شهری 60 به 40 است. نرم جهانی بر اساس آمار موجود، حدود 15 است. یعنی به لحاظ تعداد این شاخص که شاخص سلامتی یک جامعه به لحاظ رانندگی است، در وضعیت مناسبی قرار نداریم. در واقع وضعیت ایران دو برابر نرم جهانی است و دلیل آن هم این است که ما در وضعیت رشد انفجاری وسایل نقلیه قرار داریم. اگر با کشورهای اطراف مقایسه کنیم می بینیم که در این کشورها، هنوز رشد انفجاری وسایل نقلیه اتفاق نیفتاده است.
در برخی از کشورها، با وجود وسایل نقلیه فراوان، دچار اتفاقات دیگر و کاهش ایمنی نشده اند و این امر به دلیل برنامه ریزی هایی بر می گردد که از همان سال ها در این کشورها اتفاق افتاده است. بر اساس مصوبات مجلس شورای اسلامی در سال 86، شاخص موتورازیسیون در سال 88، باید به 27 برسد و تا سال 1390 نیز به عدد 15 برسانیم. این در حالی است که نرم جهانی نشان می دهد که ما هر ساله تنها یک واحد توانسته ایم کاهش دهیم. یعنی بایددر هر یک سال به اندازه 4 سال کار کنیم تا به برنامه ای که مجلس تصویب کرده، برسیم.
به عنوان یک کارشناس ایمنی در وزارت راه و ترابری باید بگوییم که ایران به لحاظ ایمنی راه به طور نسبی در وضعیت خوبی قرار دارد. شاهد این قضیه هم نقشه ای است که شبکه بزرگراه های آسیایی از سوی سازمان ملل منتشر شده است و در اینترنت هم قابل مشاهده است، این نقشه نشان می دهد که ایران به لحاظ بزرگراه ها از کشورهای اطراف خود وضعیت بهتری دارد. اما نکته ای که وجود دارد، ایمنی راه یک امر نسبی است و این وضعیت ایمنی راه، بسیار قابل ارتقاست مشروط به اینکه انگیزه اجتماعی بالاتر باشد. صریحا باید گفت که برای راننده ای که شرایط متوسطی را برای رانندگی داشته باشد، جاده های ما جاده های ایمنی هستند. اما اگر قرار باشد راننده ای به لحاظ رفتاری و آن عواملی که در مورد رانندگان مد نظر داریم، از شرایط مناسبی برخوردار نباشد، این راه ها به هیچ عنوان از شرایط ایمنی برای رانندگی برخوردار نیست.
ما یک دفعه با رشد وسایل نقلیه مواجه شدیم، اما به همان میزان با افزایش اعتبارات مورد نیاز برای توسعه راه ها و ایمن کردن راه ها مواجه نشدیم. این امر موجب می شود که تعادلی که باید در این زمینه فراهم نشود.
در بحث قوانین و مقررات سیستم حمل و نقل، باید بگوییم که قوانین موجود در این سیستم به هیچ عنوان مناسب با شرایط کنونی نیست و باید اعتراف کنیم که این قوانین بسیار ابتدایی است. به طور مثال باید بگوییم که در کشورهای دیگر، فردی که در بزرگراه دنده عقب می رود، حتما از سوی پلیس راهنمایی و رانندگی دستگیر خواهد شد. اما در ایران این اتفاق نمی افتد. یا می توان به سرعت اشاره کرد. در بزرگراه که 120 کیلومتر سرعت مجاز است، اگر 10 کیلومتر بیشتر یا 50 کیلومتر بیشتر سرعت داشته باشید، جریمه یکسان دارد. این در حالی است که در کشورهای دیگر این اتفاق نمی افتد و فردی که بیش از 30 کیلومتر از سرعت مجاز رانندگی کند حتما دستگیر شده و به پول ایران، حدود 600 هزار تومان جریمه می شود. این موارد موجب می شود که رانندگان ناخودآگاه شرایط ایمنی را تا حدودی برای خود در بزرگراه ها و آزاد راه ها فراهم کنند، اما در ایران چنین شرایطی وجود ندارد.
سیستم ایمنی راه چندوجهی است. یعنی چند عامل مختلف در کنار هم قرار می گیرد مانند اجزای یک ساعت و محصولی را ایجاد می کند. اگر این عوامل با هم هماهنگ نشده باشد ممکن است مشکلات فراوانی را به وجود آورد.
لازم است نکته ای را اشاره کنیم و آن هم این است که شاید چندین کشور دیگر در منطقه موجود باشد که وضعیت بحرانی را در بحث ایمنی داشته باشند. اما بر اساس مطالعاتی که در دبیرخانه کمیسیون ایمنی راه صورت گرفته مشخص شده است که بسیاری از کشورها در ارائه چنین آماری پنهان کاری هایی دارند. یا این کشورها، آمار خود را بر اساس آماری که در سر صحنه به دست می آورند، محاسبه می کنند. یعنی در سر صحنه تصادف تعداد تلفات را شمارش می کنند و افرادی را که به بیمارستان انتقال می دهند محاسبه نمی کنند. کشورهایی مثل ترکیه، چین، هند کشورهایی هستند که در حالت عادی اگر بررسی شوند، شرایطشان چندان با ایران فرقی ندارد. اما این کشورها در بحث ایمنی راه، شاید بحرانی تر از ایران هم باشد.اما به دلیل بحث توریسم و برنامه های دولت این کشورها، موجب می شود که پنهان کاری در این زمینه انجام شود. ایران تنها کشوری است که در این زمینه پنهان کاری نمی کند. به همین دلیل شاید بر اساس آماری که وجود دارد، ایران جزو معدود کشورهایی قرار بگیرد که تعداد تلفات در آنها زیاد باشد، اما این امر برای کشورهایی که در حال رشد انفجار وسایل نقلیه هستند، طبیعی است.
• وضعیت علائم راهنمایی و رانندگی به لحاظ شاخصی که در ایمنی راه ها مهم است چگونه است؟
علائم که استاندارد است. اما مشکلی که در حال حاضر در مورد علائم وجود دارد، محل تلاقی محدوده های درون شهری و برون شهری در کشورهاست. متولی حمل و نقل در کشورها، اصولا یک بخش است. اما در کشور ما متولی استانداردها و ایمن سازی محدوده های شهری ضوابط خود را دارند و برون شهری هم همین طور. این امر موجب می شود که در مسیرهایی که به یک شهر می رسد جزو محدوده های شهری به حساب آیند به همین دلیل شما در یک مسیر برون شهری حرکت می کنید، اما جزو محدوده شهر به حساب می آید. این امر موجب می شود که ناهماهنگی هایی در این بخش ایجاد شود که ایجاد توازن و همنواختی در راه ها به زیر سوال رود. معمولا 60 درصد از تصادفات راهنمایی و رانندگی در محدوده تلاقی جاده و شهر اتفاق می افتاد. این به دلیل نبود علائم مناسب است. طبیعت رانندگی در شهر با رانندگی در جاده متفاوت است. به همین دلیل زمانی که علائم مناسب نباشد، خود معرف بودن راه هم به زیر سوال رفته و خود به خود جاده از ایمنی لازم برای راننده برخوردار نیست.
متاسفانه هنوز مهندسین مشاور و پیمانکار ما، هنوز به لحاظ نصب تابلو ها و رعایت استانداردها، آن طور که باید قوی عمل نمی کنند. لحاظ فاکتورهای انسانی و گویا بودن جاده ها را هنوز آن طور که باید لحاظ نکرده و نمی کنند. البته در این زمینه، وزارت راه و ترابری تا جایی که بتواند، گزارش هایی را در این زمینه ارائه داده تا به پیمانکاران نیز انتقال داده شود.